Η διδασκαλία στην ποίηση του Κ. Π. Καβάφη: Το ποίημα Όσο μπορείς

0
577

Στυλιανή – Άλκηστις Μωυσίδου,
Καθηγήτρια Νεοελληνικής Γλώσσας & Λογοτεχνίας

Ο Κ. Π. Καβάφης ως ο μείζων διανοητής του νεοελληνικού μοντερνισμού, που γεννήθηκε και έζησε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, και εργάστηκε στην υπό Βρετανική Διοίκηση Εταιρεία Υδρεύσεως, γράφει ποιήματα επηρεασμένος από την λογοτεχνική τάση του αγγλοσαξονικού αισθητισμού. Ο αισθητισμός του Καβάφη διαγράφεται έντονα σε ποιήματα, όπως το Όσο μπορείς, τα οποία τον εντάσσουν σε μία διανοητική ελίτ μακριά από την ψυχολογία του Όχλου, ελίτ την οποία ο Καβάφης ασπάστηκε και ακολούθησε σε μεγάλο μέρος του κοσμικού βίου του μέχρι να ιδιωτεύσει.

Διατρέχοντας τους στίχους του ποιήματος, βλέπει κανείς την επιδίωξη για απομόνωση: «μην την εξευτελίζεις (τη ζωή σου) μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου, μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες». Αυτή η τάση δεν εντάσσεται στο πλαίσιο ενός αρχετυπικού διδακτισμού με τη νεοελληνική ματιά της εποχής του αλλά σε έναν αγγλοσαξονικό κανόνα χωρίς ανθρωπιστικές συνδηλώσεις. Εδώ, η παθητική στάση ζωής – η παραίτηση: «κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις», προδίδει την αντιηρωική χροιά του καβαφικού ποιήματος με το μοτίβο της επιλογής του ατόμου (the choice of the individual) να έγκειται εδώ στην προσπάθεια διατήρησης της «ανώτερης φύσης» του. Έτσι, ο Καβάφης προβάλλει τις φυλετικές, εθνολογικές και βιολογικές αιχμές του μέσα από μία οντολογική ματιά.

Το μοτίβο του ατόμου σε απομόνωση, του ανθρώπου «μόνου μέσα στο πλήθος» συναινεί στην ανάγνωση του καβαφικού ποιήματος σε παραλληλία με τον Charles Baudelaire και τον Μανόλη Αναγνωστάκη. Το ερώτημα που τίθεται εδώ είναι: ο άνθρωπος σε απομόνωση εντός του όχλου; Στον Baudelaire και στον Αναγνωστάκη (ενδεικτικά, αναφέρω: Charles Baudelaire – «Τα πλήθη»: «’Οποιος δεν ξέρει να γεμίσει τη μοναξιά του, δεν ξέρει ούτε να μένει μόνος μέσα σε ένα πολυάσχολο πλήθος»1, και Μανόλης Αναγνωστάκης – «Μιλώ»: «Όρθιοι και μόνοι μες στη φοβερή ερημία του πλήθους»2), ο άνθρωπος απαντά μονήρης μέσα στο πλήθος.

Στον Καβάφη, ωστόσο, το άτομο επιλέγει την ιδιώτευση καθώς εντάσσει τον εαυτό του στην ελίτ και στην ιδέα του εκλεκτού. Και στις δύο περιπτώσεις, το άτομο εμπίπτει στο αστικό μοντέλο και προβάλλει την αποστροφή από το πλήθος περισσότερο ως επιλογή παρά ως αναγκαιότητα. Ανάλογες τάσεις αποξένωσης και απομάκρυνσης από τον όχλο και τις συνήθειές του, σημειώνονται στο πρωτόλειο έργο Όφις και Κρίνο του Νίκου Καζαντζάκη. Το Καζαντζακικό υποκείμενο προσιδιάζει περισσότερο στο Καβαφικό μοντέλο καθώς υπακούει στην αντίληψη του αισθητισμού που προβάλλει το άτομο στον Πύργο του μακριά από την αστική τύρβη και τις οχλήσεις του πλήθους.

Το δεύτερο ερώτημα που τίθεται είναι: από ποιο μετερίζι επιλέγει ο Καβάφης να προωθήσει την αντίληψή του στην ποίηση; Από το νεοελληνικό μετερίζι πάντως όχι. Ο εκλεκτικισμός και ελιτισμός του Καβάφη είναι Αγγλοσαξονικής Κουλτούρας καθώς ο Καβάφης έζησε κατά τα πρώιμα νεανικά του χρόνια στην Αγγλία και έλαβε μόρφωση και παιδεία κατά τα δυτικά αγγλοσαξονικά πρότυπα. Στο σημείο αυτό, δεν θα ήταν μεγάλη υπερβολή να πούμε ότι το αγγλοσαξονικό περιεχόμενο του ποιήματος υποσκελίζει τη γλωσσική επιλογή. Ο ποιητής Καβάφης γράφει στη νεοελληνική γλώσσα αλλά σκέφτεται ως Αγγλοσάξονας.

Ο αγγλοσαξονικός αισθητισμός του Καβάφη συνδυάζει την αισθητική του νεοκλασικού και του οθωμανικού σε αντιστοιχία προς τον νιτσεϊκό – καζαντζακικό δυϊσμό: διονυσιακό στοιχείο και απολλώνιο μαζί. Ο ποιητής Καβάφης είναι σαν να δηλώνει υπόρρητα: «αυτό υποστηρίζω διότι αυτή είναι η πηγή του εαυτού μου». Όσον αφορά τη γλωσσική επιλογή; Ο Καβάφης γράφει σε νεοελληνική γλώσσα με την ελληνική καταγωγή του (Έλλην από την Αλεξάνδρεια) να δικαιολογεί αυτή την επιλογή, αν και θα μπορούσαμε να πούμε με βεβαιότητα ότι οι λόγοι εδώ είναι κατά βάση πολιτικοί και ιστορικοί.

Η Στυλιανή – Άλκηστις Μωυσίδου σπούδασε ελληνική φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και εξειδικεύτηκε στη Νεοελληνική Φιλολογία, πραγματοποιώντας τις μεταπτυχιακές σπουδές της στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και στο Freie Universität Berlin. Τη σχολική χρονιά 2017 – 2018 δίδαξε τη Νεοελληνική ως Δεύτερη/Ξένη Γλώσσα, Νεοελληνική Λογοτεχνία με θέμα την ποίηση του Κ. Π. Καβάφη και ελληνικό κινηματογράφο στο Greek School of St Athanasios στο Cambridge, Ηνωμένο Βασίλειο. Σπουδάζει Art Law and Arts Management (Νομικό Δίκαιο Τέχνης και Διαχείριση Τέχνης) στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here