Το νόμιμο και το ηθικό μίας αφίσας

4
269

Πολλή συζήτηση και έντονες αντιπαραθέσεις προκάλεσε πρόσφατα η (προσωρινή, τελικά) ανάρτηση μίας αφίσας στους χώρους του μετρό της Αθήνας. Η πληρωμένη αυτή διαφήμιση κατ’ ουσίαν έθετε, με μάλλον άκομψο τρόπο, σε ευθεία αμφισβήτηση την ηθική διάσταση μίας νομικά κατοχυρωμένης ελευθερίας αυτοδιαχείρισης της γυναίκας. Οι υπέρμαχοι της διαφήμισης επικαλέστηκαν, όπως ήταν αναμενόμενο, την ελευθερία της έκφρασης γνώμης και διαφώνησαν με τις κοινωνικές αντιδράσεις που οδήγησαν στην απομάκρυνση της αφίσας.

Αποφεύγοντας να υπεισέλθουμε στην ουσία της αντιπαράθεσης σχετικά με ένα ευαίσθητο κοινωνικό ζήτημα, θα καταθέσουμε επιγραμματικά μερικές σκέψεις πάνω στο γενικό πλαίσιο αρχών μέσα στο οποίο κινήθηκε η αντιπαράθεση αυτή. Έστω και αν τελικά κριθεί ότι μεροληπτούμε…

Οι υπέρμαχοι της διαφήμισης διατείνονται ότι στόχος της αφίσας ήταν η συνειδησιακή εγρήγορση του κοινού και όχι η αμφισβήτηση της νομιμότητας ενός κοινωνικού δικαιώματος. Εξωτερικά, αυτό δείχνει ορθό. Υπάρχει όμως μία λιγότερο ευδιάκριτη αλλά ουσιαστική διάσταση στο ζήτημα: Όταν το (θεωρούμενο ως) ηθικό στρέφεται κατά του νόμιμου, ουσιαστικά το καταγγέλλει ως «ανήθικο» και στρώνει τον δρόμο για την απο-νομιμοποίησή του! Το είδαμε να συμβαίνει στην Αμερική, τόσο εκείνη του Ronald Reagan όσο και αυτήν του Donald Trump.

Όταν, λοιπόν, στο όνομα της ελευθερίας της έκφρασης γίνεται προπαγάνδα αμφισβήτησης της ηθικής υπόστασης ενός νομικά κατοχυρωμένου δικαιώματος, στην ουσία αμφισβητείται αυτός τούτος ο νόμος που το διασφαλίζει και έμμεσα προτρέπεται ο νομοθέτης να τον – και άρα να το – καταργήσει. Ίσως μάλιστα η προτροπή αυτή να είναι κάτι λιγότερο από έμμεση, αν προσέξει κανείς ότι η παρακλητική κραυγή «αφήστε με να ζήσω!» δεν συνιστά απλή παραίνεση προς ελεύθερους ανθρώπους αλλά, στο βάθος, καταγγέλλει μία επιλογή αυτοδιαχείρισης ως εν δυνάμει εγκληματική πράξη κατά της ζωής!

Δευτερευόντως, η ανάρτηση καθαυτή της διαφήμισης, οι υπερασπιστές της οποίας επικαλούνται την ελευθερία της γνώμης, εγείρει και ένα ζήτημα ασύμμετρης κατανομής αυτής της ελευθερίας. Εξηγώ: Η ανάρτηση της αφίσας ήταν, ασφαλώς, δικαιωματική και νόμιμη πράξη. Εν τούτοις, η δυνατότητα εκείνων που θίγονται ηθικά, να υπερασπιστούν τον εαυτό τους με ανάλογο τρόπο στο ίδιο δημόσιο βήμα, περιορίζεται από το τεράστιο κόστος που συνεπάγεται η διαφήμιση στο μετρό της Αθήνας. Κόστος το οποίο, ως φαίνεται, δεν ήταν απαγορευτικό για εκείνους που είχαν λόγους να οργανώσουν την καμπάνια. Αυτό καταργεί στην πράξη την ισότητα απέναντι στην ελευθερία της έκφρασης, αφού η ελευθερία αυτή συναρτάται με την οικονομική δυνατότητα του φορέα της γνώμης. Αν και θεμιτή σε ένα οικονομικά φιλελεύθερο κράτος, η ανισότητα αυτή δημιουργεί ένα κάποιο ζήτημα ηθικής τάξης…

Εν κατακλείδι, η ιδεολογική αντιπαράθεση γύρω από την επίμαχη αφίσα στο μετρό θέτει, στην ουσία, την ελευθερία της έκφρασης απέναντι στην ελευθερία της αυτοδιαχείρισης. Όπως αναφέραμε στην αρχή, πρόθεση του σημειώματος δεν είναι η βαθύτερη διερεύνηση αυτού τούτου του ζητήματος (άλλωστε, έχουν γραφεί και ειπωθεί πολλά) αλλά η συμβολή στην εξισορρόπηση των όρων με τους οποίους λαμβάνει χώρα η συζήτηση. Με κίνδυνο, λοιπόν, να απογοητεύσουμε τον αναγνώστη, δεν θα υπεισέλθουμε στην ουσία του ζητήματος και δεν θα λάβουμε μέρος στο σχετικό debate.

Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία, όμως, είναι να κρατηθεί μακριά η πολιτεία από τέτοιες ιδεολογικές συγκρούσεις. Ο πειρασμός τής (ίσως ακόμα και θεσμικά αναθεωρητικής) απόπειρας παρέμβασής της είναι, ασφαλώς, υπαρκτός και θα μπορούσε να οδηγήσει σε χειραγώγηση της πολιτείας από μειοψηφικές ομάδες με ισχυρές επικοινωνιακές δυνατότητες. Κάτι τέτοιο δίχως αμφιβολία θα συνιστούσε πολιτική και κοινωνική οπισθοδρόμηση. Γιατί, όσο και αν οι λέξεις δεν αρέσουν, περί αυτού ακριβώς θα πρόκειται…

4 ΣΧΟΛΙΑ

  1. Πολύ τίμια η απόφαση του αρθρογράφου να αναφέρει στο ξεκίνημα του κειμένου πως ισως «τελικά κριθεί ότι μεροληπτούμε», γιατί -το γράφω χωρίς να θέλω να τον προσβάλλω- αυτό ακριβώς κάνει.
    Κατ’ αρχάς, το περιεχόμενο της αφίσας δεν αφορούσε καθόλου το ζήτημα της Έκτρωσης ως νομικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, και περιείχε μόνο επιστημονικές πληροφορίες για τη κατάσταση του εμβρύου. Μπορούμε να αρνηθούμε ότι αυτές οι πληροφορίες δεν είναι ευρέως γνωστές, τη στιγμή που τα στάδια της εξέλιξης του εμβρύου δεν είναι μέρος της σχολικής ύλης; Όχι. Οπότε τι παραπάνω κάνει η καμπάνια από το να εμπλουτίζει τον υγιή διάλογο γύρω από μια πρακτική που είναι αμφιλεγόμενη ήδη από την αρχαιότητα;
    Όμως, αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα: ο διάλογος! Γιατί μπορεί, πράγματι, να οδηγήσει σε «απο-νομομοποίηση» του δικαίωματος ή, ορθώτερα, της πρακτικής της έκτρωσης. Απονομιμοποίηση, όχι από το Κράτος αλλά από τμήμα της Κοινωνίας των Πολιτών. Δηλαδή, να αλλάξει η αντιμετώπιση απέναντι στη πρακτική. Προσβάλλεται έτσι το δικαίωμα; Καθόλου. Απλά, ίσως, μειωθούν τα άτομα που το ασκούν.
    Πιστεύω, πως είναι φανερή η αντιδημοκρατική νοοτροπία της παραπάνω άποψης. Για να το πω λαϊκά: ρε παιδιά, φοβόμαστε το διάλογο; Και, μάλιστα, διάλογο με επιστημονικά επιχειρήματα.
    Κάπου στο κείμενο αναφαίρεται ότι η αμφισβήτηση της ηθικής υπόστασης ενός νόμου, αμφισβητεί και τον ίδιο το νόμο. Συγγνώμη, αλλά η Νομοθεσία οφείλει(σύμφωνα και με τη συνταγματική Αρχή της Αμεροληψίας) να είναι ουδέτερη, και να αφήνει το περιθώριο στους πολίτες να αναπτήσουν τη προσωπικότητά τους αυτοβούλως. Το επιχείρημα του αρθρογράφου, όμως, μας λέει πως το αξιακό μας σύστημα θα το καθορίζει ο Νόμος. Μήπως, ετσι, δίνουμε στον Νόμο υπερεξουσίες; Στη τελική, δεν έχει διαφορά η προσπάθεια κατάργησης ενός με τη προσπάθεια αλλαγης μιας νοοτροπίας;
    Και στη προκείμενη περίπτωση εχουμε τη καταστρατήγηση ενός δικαιώματος. Αυτού της ελεύθερης έκφρασης. Δεν μπορεί να εκφραστεί επίσημα μια άποψη που δεν «ευνοεί» την επίσημη(και παγιωμένη εδώ κακ 40 χρόνια) απόφαση του Κράτους; Ο αρθρογράφος υποστηρίζει ότι κάποια πρόσωπα «θίγονται ηθικά». Με όλο το σεβασμό, αλλά γινεται το Κράτος να «προστατεύει» άτομα που θίγονται από τη δημόσια έκθεση επιστημονικών δεδομένων; Η δημιουργία ενοχών είναι όντως σοβαρό θέμα, αλλά πρέπει να «προστατευθούμε» από την άλλη άποψη για να τα έχουμε καλά νε τον εαυτό μας. Με την ίδια λογική, ας απαγορευτούν και οι καμπάνιες της φιλανθρωπικής Οργάνωσης «Αποστολή», που στιγματίζουν ως «κοινωνικά αδιάφορους» και βλάπτουν ηθικά αυτούς που προτιμούν να ξοδεύουν για τη προσωπική τους καλοπέραση. Προφανώς, και δεν το γράφω σοβαρά, αλλά προσπαθώ να καταδείξω το άτοπο του επιχειρήματος.

    Κλείνωντας, μήπως θα πρέπει και στη χώρα μας να αντιμετωπίσουμε την Έκτρωση, όχι μονο ως κατοχυρωμένο δικαίωμα(που καλώς είναι), αλλά και ως ιατρική πρακτική με ποικίλες επιπτώσεις επιπτώσεις, εκ των οποίων οι αρνητικές αποσιωπούνται(όπως τώρα) επιμελώς. Μήπως θα βοηθούσε στη πρόοδο της ελληνικής κοινωνίας;

    • Συμφωνώ με τον «υγιή διάλογο» για οποιοδήποτε ζήτημα. Πόσο «υγιής», όμως, μπορεί να θεωρείται ένας διάλογος ανάμεσα σε επωνύμους και ανωνύμους; Και, γιατί δεν τολμά να εκφράζεται επώνυμα κάποιος που πιστεύει απόλυτα στις απόψεις του;

      «Greek Student»? Ελπίζω όχι δικός μου μαθητής. Τους διδάσκω να μη φοβούνται…

  2. Απαντώ αναλυτικά στον αναγνώστη “Greek Student” αλλά και σε κάθε άλλον αναγνώστη με παρόμοιες ενστάσεις.

    1. Δεν ισχυρίστηκα ότι το περιεχόμενο της αφίσας αμφισβητούσε ευθέως την νομιμότητα ενός δικαιώματος. Μάλλον την ηθική ακεραιότητα του νομοθέτη αμφισβητούσε!

    2. Η απο-νομιμοποίηση ενός κοινωνικού δικαιώματος από την πολιτεία ξεκινά με την «απο-νομιμοποίησή του» στην κοινωνική συνείδηση. Ο απώτερος στόχος, λοιπόν, προφανής…

    3. Το περί «αντιδημοκρατικής νοοτροπίας» δεν με αφορά. Δεν επικρότησα την αφαίρεση της πινακίδας, είπα μόνο ότι η ελευθερία του λόγου ως αυτονόητο κοινωνικό προνόμιο κατανέμεται άνισα στην πράξη, για λόγους που ανέλυσα. Προσωπικά, δεν θα αφαιρούσα την πινακίδα. Θα άφηνα τον καθένα να επιλέγει αν θα την διαβάζει ή θα την αγνοεί…

    4. Πού ακριβώς αναφέρεται στο κείμενο ότι το αξιακό μας σύστημα (οφείλει να) το καθορίζει ο νόμος; Μάλλον το αντίθετο συμβαίνει: ο Νόμος σε μεγάλο βαθμό αντανακλά το αξιακό σύστημα! Λέω κάτι διαφορετικό; Νομίζω γράφω κατ’ ουσίαν ότι η αφίσα επιχειρεί να επηρεάσει συνειδήσεις, έτσι ώστε να ακολουθήσει κάποια στιγμή και ο Νόμος προκειμένου να αποφύγει την «ρετσινιά» τού μη-ηθικού.

    5. Φυσικά θίγονται ηθικά όσοι δημοσίως καταγγέλλονται ως οιονεί δολοφόνοι! Χρειάζεται περαιτέρω ανάλυση επ’ αυτού;

    6. Τέλος, το «καλώς είναι κατοχυρωμένο δικαίωμα» ας μου επιτραπεί να πω ότι ακούγεται υποκριτικό…

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here